Retrospektywa

Międzynarodowa konferencja na Uniwersytecie Europejskim Viadrina i w Collegium Polonicum

W dniach 15–17 października 2025 roku na Uniwersytecie Europejskim Viadrina we Frankfurcie nad Odrą oraz w Collegium Polonicum w Słubicach odbyła się międzynarodowa konferencja "Henryk Bereska – człowiek pomiędzy". Badaczki i badacze, tłumaczki i tłumacze, autorki, autorzy oraz animatorki i animatorzy kultury z Niemiec i Polski poświęcili obrady życiu i twórczości poety, tłumacza i pośrednika kulturowego Henryka Bereski, którego działalność stanowi przykład literackich i kulturowych pograniczy między Wschodem a Zachodem.

W centrum konferencji znalazły się rola Bereski jako tłumacza literackiego, jego znaczenie dla polsko-niemieckiej wymiany kulturalnej oraz aktualność jego myśli we współczesnych debatach literaturoznawczych i kulturoznawczych. W referatach i dyskusjach Bereska był analizowany m.in. jako mediator między tradycjami literackimi, systemami politycznymi i pozycjami estetycznymi.

Pierwszy dzień konferencji rozpoczął się uroczystym otwarciem oraz wykładem inauguracyjnym, po którym nastąpiły referaty plenarne, otwierające podstawowe perspektywy interpretacyjne dotyczące twórczości Bereski. Poruszano m.in. zagadnienia przekładu jako praktyki kulturowej, wielojęzyczności oraz pytania o możliwości literackiego pośrednictwa w określonych warunkach historycznych i politycznych. Dla kluczowych punktów programu zapewniono symultaniczne tłumaczenie na język polski i niemiecki, co umożliwiło intensywną wymianę naukową ponad barierami językowymi. Wydarzenia pierwszego dnia były transmitowane na żywo na kanale YouTube Collegium Polonicum i są tam nadal ogólnodostępne.

W kolejnych sekcjach referaty szczegółowe pogłębiały te perspektywy – m.in. poprzez analizy porównawcze poszczególnych przekładów (w tym utworów Tadeusza Różewicza) oraz wystąpienia poświęcone pracy Bereski nad liryką Zbigniewa Herberta. Inne referaty dotyczyły poetyki i praktyki przekładu Bereski, na przykład jego podejścia do tekstów archaizowanych czy do przekładu teatralnego, a także jego własnego pisarstwa – od świadectw autobiograficznych po zagadnienie literackich obrazów NRD obecnych w jego zapiskach.

Szczególnym punktem programu był otwarty wieczór konferencyjny „Ślady, głosy, wspomnienia”, który odbył się 15 października 2025 roku w Dużej Auli Collegium Polonicum. W różnorodnej formule rozmowy, czytania i muzyki Henryk Bereska został ukazany nie tylko jako tłumacz i intelektualista, lecz także jako postać kultury. Wyjątkowym akcentem był występ Teatru des Lachens, który w krótkim, humorystycznym skeczu zaprezentował po raz pierwszy nowo wykonaną lalkę przedstawiającą Henryka Bereskę. Sceniczna prezentacja łączyła humor z odniesieniami biograficznymi i otwierała zabawowy, a zarazem refleksyjny dostęp do postaci i twórczości Bereski.

W ramach wieczoru konferencyjnego odbyło się również wręczenie nagrody w konkursie translatorskim „Tłumaczyć aforyzmy Bereski”. Konkurs był skierowany do początkujących tłumaczek i tłumaczy bez dotychczasowych publikacji książkowych i polegał na literackim przekładzie dziesięciu wybranych aforyzmów Bereski na język niemiecki. Nagrodę otrzymał Konrad Miller, którego przekład jury doceniło za precyzję językową i wrażliwość stylistyczną.

Konferencja została zorganizowana przez Fundację im. Karla Dedeciusa. Kluczową instytucją partnerską był Zakład Translatoryki i Glottodydaktyki Uniwersytetu Wrocławskiego, z którym Fundację łączy wieloletnia, ścisła współpraca w zakresie badań nad przekładem i kształcenia tłumaczy. Współpraca ta znalazła odzwierciedlenie w programie konferencji, który w sposób świadomy łączył analizę naukową, praktykę translatorską oraz wspieranie młodych badaczy i tłumaczy.

Referaty wygłoszone podczas konferencji zostaną opublikowane w naukowym tomie pokonferencyjnym, który umożliwi trwałe udokumentowanie wyników dyskusji.

Konferencja „Henryk Bereska – człowiek pomiędzy” była nie tylko hołdem dla twórczości wybitnego tłumacza, lecz także przestrzenią aktualnego dialogu polsko-niemieckiego – w pełni zgodną z ideą pośrednictwa między językami, literaturami i kulturami, która przyświecała działalności samego Henryka Bereski.