Studentki i studenci badali ślady „Holokaustu przez kule” w okolicach Lublina

Podczas rozmowy ze studentami 98-letni świadek historii, Władysław M., nagle przypomniał sobie imiona swoich dawnych żydowskich koleżanek i kolegów ze szkoły. Mieszkali oni w pobliskim miasteczku Szczebrzeszyn. Rodzina Władysława była szczególnie zaprzyjaźniona z jedną żydowską rodziną, a z ich córką Hanią, która była w tym samym wieku co on, często się bawił. W poruszający sposób podzielił się z 15 studentkami i studentami z Niemiec, Polski, Ukrainy, Francji, Rosji, Izraela i Japonii swoimi wspomnieniami z czasów niemieckiej okupacji Polski.

Szczególnie wyraziste wspomnienia dotyczą początku wojny 1 września 1939 r. – nalotów na pobliską fabrykę oraz pierwszego spotkania z niemieckimi żołnierzami. Władysław M. opowiadał również o rozstrzelaniu żydowskich sąsiadów i deportacji przez Niemców do obozu zagłady w Bełżcu. Fakty te nie pozostały niezauważone przez ludność nieżydowską. Po spotkaniu z Władysławem M. grupa odwiedziła dawną synagogę miasteczka, która obecnie pełni funkcję centrum kultury, a także cmentarz żydowski, na którym miały miejsce rozstrzeliwania.

„Celem wyjazdu »Holokaust przez kule« było pokazanie studentkom i studentom, że Holokaust nie miał miejsca wyłącznie w obozach koncentracyjnych, ale obejmował cały kraj, cały region. Jedna czwarta z sześciu milionów zamordowanych Żydów i Żydówek zginęła w wyniku masowych rozstrzeliwań na miejscu, w małych miejscowościach na oczach ludności nieżydowskiej”, powiedział Stephan Lehnstaedt, profesor studiów nad Holokaustem i judaistyki na Touro University w Berlinie, który wspólnie z dr. Frankiem Grelką z Viadrina Center of Polish and Ukrainian Studies zorganizował wyjazd i przygotował go w ramach zajęć dydaktycznych.

Wizyty w miejscach pamięci Majdanek i Bełżec pozwoliły uczestnikom i uczestniczkom doświadczyć pamięci w całym jej wymiarze, w autentycznym miejscu: badań naukowych, różnorodnej działalności edukacyjnej, a także upamiętnienia poprzez imponujące pomniki. Natomiast ślady w małym miasteczku Trawniki można odnaleźć jedynie z pomocą współpracowników z organizacji Yahad In Unum. Szczególnie rozmowa z panią Zofią, kolejnym świadkiem tamtych wydarzeń, prowadzona w jej ogrodzie, pozwoliła studentkom i studentom zrozumieć, co działo się tutaj w okresie przed niemiecką okupacją i w jej trakcie.

Jak rozwijało się upamiętnianie Holokaustu w Polsce po 1989 roku, pokazuje lubelska inicjatywa historyczna Teatr NN – Brama Grodzka. Każdy dom i każdy mieszkaniec, który był częścią nieistniejącej już społeczności żydowskiej w mieście, został udokumentowany; dokumenty są uzupełnione wywiadami. Grupa pieszo odkrywała ślady zagłady, które ciągną się przez całe miasto, a także miejsca upamiętniające właśnie tę zagładę: wiecznie płonąca latarnia uliczna, wiersz na ścianie budynku, kamienie pamięci wyznaczające zarys dawnego getta, pomnik przy tzw. Umschlagplatz, skąd wyruszały transporty do obozów zagłady.

Dzięki rzadko spotykanemu połączeniu miejsc zbrodni, relacji świadków i samych zbrodni taki wyjazd studyjny uczy przede wszystkim jednego: autentyczności: „Zobaczenie tych miejsc na własne oczy nadało wiedzy zdobytej podczas naszych zajęć na uniwersytecie zupełnie nowy wymiar” – powiedziała jedna ze studentek w drodze powrotnej do Frankfurtu nad Odrą.

Wyjazd został sfinansowany przez Fundację Współpracy Niemiecko-Polskiej, stowarzyszenie Förderkreis der Viadrina oraz Wydział Kulturoznawstwa.

Tekst przetłumaczony przez DeepL i zredagowany