Próba dla stosunków polsko-niemieckich – sympozjum poświęcone brakowi zaufania i państwom prawa znajdującym się pod presją

„Polsko-niemieckie sąsiedztwo – próby i wyzwania w czasach globalnych kryzysów” – taki tytuł nosiło całodniowe wydarzenie, w którym goście mogli uczestniczyć zarówno w sali Logensaal, jak i online. Do wygłoszenia wykładu inauguracyjnego organizatorzy zaprosili Jana Tombińskiego, kierującego Ambasadą RP w Niemczech. To dyplomata, którego życie i praca, jak sam podkreślał, zostały ukształtowane przez Władysława Bartoszewskiego (1922–2015). Młody Tombiński poznał Bartoszewskiego po raz pierwszy w 1991 r. podczas rozmów polsko-niemiecko-czechosłowackich w Pradze; w 1995 r. Bartoszewski zaproponował jego kandydaturę na ambasadora w Słowenii. Tombińskiemu szczególnie imponował sposób, w jaki Bartoszewski – były więzień obozu koncentracyjnego, żołnierz, dyplomata i dwukrotny minister spraw zagranicznych – „przekazywał swoje postawy i skłaniał przeciwników do refleksji”. [MS1] Niezachwiana wiara Bartoszewskiego w dobro, jego odwaga i przekonanie, że historia Polski powinna stanowić lekcję dla innych, pozostają również dziś aktualnymi wyznacznikami stosunków polsko-niemieckich. Tombiński zwrócił uwagę, że Polacy i Niemcy nadal nie zawsze potrafią rozmawiać ze sobą językiem właściwym dla sojuszników. „Nadal możliwe jest mówienie o drugim kraju tak, jakbyśmy znajdowali się w sytuacji konfliktowej i sobie nie ufali. To zadanie dla naszego i kolejnych pokoleń: zbudować to zaufanie, które Bartoszewski pozostawił nam w spadku” – powiedział Tombiński.

Państwa prawa pod presją

Z opinią o odpowiedzialności młodszych pokoleń za budowanie zaufania między krajami i narodami zgodził się baron Maciej Heydel, były ambasador Suwerennego Zakonu Maltańskiego w Niemczech. Opowiedział się za odważnym dialogiem, który przeciwstawia się populizmowi, i przypomniał wypowiedź Wolfganga Schäublego, który apelował o „mniej moralizowania i więcej profesjonalnej pracy dyplomatycznej”.

Heydel wziął udział w dyskusji poświęconej „odporności demokratycznego państwa prawa”, podczas której postawiono pytanie: „Czego Niemcy i Polska mogą się od siebie nauczyć?”. W dyskusji prowadzonej przez prof. dr Jelenę von Achenbach, prawniczkę z Viadriny, uczestniczył również sędzia dr Jonathan Schramm. Opowiedział o „projekcie sądowym” bloga Verfassungsblog, który badał podatność niemieckiego systemu sądownictwa na zagrożenia. W obliczu presji wywieranej na demokratyczne systemy prawne, m.in. w USA, Izraelu, Polsce i na Węgrzech, w ramach projektu przeprowadzono test odporności niemieckiego wymiaru sprawiedliwości. Jego celem było zidentyfikowanie słabych punktów, których wykorzystanie mogłyby zachwiać również niemieckim systemem prawnym. Schramm nakreślił tutaj typowy trzyetapowy schemat działania ruchów autorytarnych: najpierw opozycja podważa legitymację wymiaru sprawiedliwości. W drugim etapie blokowane są niezbędne działania, na przykład związane z powoływaniem sędziów, bez naruszania przy tym prawa. Wreszcie pojawia się ryzyko, że partie autorytarne po uzyskaniu większości przejmą wymiar sprawiedliwości, który stanowi przeciwwagę dla władzy wykonawczej, i pozbawią go niezależności.

Zapytany o upolitycznienie wymiaru sprawiedliwości, które po raz kolejny stało się wyraźnie widoczne między innymi w weekend poprzedzający wydarzenie, w kontekście eskalujących konfliktów wokół polskiego Trybunału Konstytucyjnego, Schramm ostrzegł: „Tracimy sędziów rozstrzygających spory, jeśli wymiar sprawiedliwości jest jedynie polityką w innym przebraniu”. Wcześniej porównał rolę wymiaru sprawiedliwości do roli sędziów w sporcie: „Sędzia podejmuje istotne decyzje, ale nie rozstrzyga meczu. To on precyzuje zasady i dba o to, by wszyscy ich przestrzegali”. Dla demokracji fundamentalne znaczenie ma zatem to, by choć w sprawach merytorycznych prowadzić czasem ostre spory, nie atakować jednak sędziego – czyli samego wymiaru sprawiedliwości.

Aby zwiększyć odporność wymiaru sprawiedliwości i chronić go przed potencjalnymi zagrożeniami dla demokracji, Schramm wymienił kilka możliwości: zmianę mechanizmów wyboru sędziów Trybunału Konstytucyjnego, przeniesienie niektórych procedur z poziomu krajowego na federalny – na przykład procedury dopuszczania aplikantów prawniczych – oraz zapewnienie lepszych zasobów kadrowych. „Przede wszystkim pomagają przejrzystość i zainteresowanie mediów” – powiedział, cytując hasło z „Washington Post”: „Democracy Dies in Darkness” („Demokracja umiera w ciemności”).

Warsztaty dla niemieckich i polskich studentów i studentek

Wyjaśnienie zagadnień, a przede wszystkim wskazanie punktów odniesienia z sympozjum dla młodszych pokoleń zapewniły odbywające się następnie polsko-niemieckie warsztaty dla studentów Uniwersytetu Europejskiego Viadrina oraz Uniwersytetu im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie. 6 listopada, pod kierownictwem dr. Ziemowita Cieślika (Uniwersytet im. Kardynała Stefana Wyszyńskiego w Warszawie) oraz prof. dr. Stefana Haacka (Uniwersytet Europejski Viadrina), studenci zmierzyli się z aktualnymi wyzwaniami w stosunkach polsko-niemieckich. Warsztaty stworzyły przestrzeń do wymiany wiedzy fachowej i doświadczeń międzykulturowych, a także do wspólnych rozważań nad przyszłością polsko-niemieckiego sąsiedztwa.