Banner Viadrina

Polsko-Niemiecki Instytut Badawczy
w Collegium Polonicum w Słubicach

Między zakorzenieniem i zakotwiczeniem. Tożsamości kulturowe dawniej i dzisiaj na zachodnim pograniczu byłych Prus Wschodnich

Między zakorzenieniem i zakotwiczeniem. Tożsamości kulturowe dawniej i dzisiaj na zachodnim pograniczu byłych Prus Wschodnich.

 

Zwischen der Verwurzelung und Verankerung. Kulturelle Identität früher und heute an der westlichen Grenze der ehemaligen Ostpreussen.

 

Celem projektu jest fenomenologiczne opisanie tożsamości kulturowych mieszkańców zachodniego pogranicza wschodniopruskiego i wskazanie źródeł  procesu deformacji swojskości/obcości życia codziennego rozumianego jako Husserlowski Lebensumwelt.

Kultura dawnych Prus Wschodnich zasadzała się na specyfice etnicznego tygla. Wyjątkowość tej specyfiki najwyraziściej ujął Robert Budziński w zdaniu rozpoczynającym jeden z rozdziałów książki Entdeckung Ostpreussens: ”Na początku Bóg stworzył Niebo, Ziemię i Prusy Wschodnie.[...]” (Budzinski 1994: 41). Zachodnie pogranicze prowincji wschodniopruskiej to kraina Oberland, położona między Warmią a doliną dolnej Wisły, poetycko nazywana przez jej mieszkańców blondwłosą siostrą Mazur.

Problematyka tożsamości kulturowej mieszkańców dawnych Prus Wschodnich podejmowana była już niejednokrotnie i jest to obszar badań wciąż atrakcyjny dla kulturoznawców, głównie jednak w zakresie terytorialnym strefy wschodniej, położonej obecnie w granicach rosyjskiego Obwodu Kaliningradzkiego. Badania obszaru pogranicza zachodniego są dość sporadyczne i zwykle ograniczają się do rozważania tematyki historycznego znaczenia żywiołu polskiego w kształtowaniu tożsamości kulturowej tej strefy.

Badania nad tożsamością kulturową prowadzone są  najczęściej metodami systemowymi, zgodnie z ogólnie przyjętym paradygmatem. Problematyka badawcza niniejszego projektu podejmowana jest w ujęciu fenomenologicznym. Ujęcie to opiera się na połączonych koncepcjach: intersubiektywności i świata przeżywanego Edmunda Husserla, topografii obcego Bernharda Waldenfelsa, przestrzeni hodologicznej Otto Bollnowa i ciała własnego Maurice Merleau-Ponty’ego. Płaszczyzną wspólnych wątków tych koncepcji jest teoria zintegrowanej przestrzeni nieizolowanej (ZPN), sformułowana w dysertacji doktorskiej przez autora niniejszego projektu.

Zakorzenienie i zakotwiczenie to dwa różne korelaty zamieszkiwania dynamicznego czyli rozumiejącego bycia w przestrzeni, procesu interioryzacji miejsc w celu rozszerzania własnego horyzontu wewnętrznego. Istotą tego procesu jest wędrówka. „[…] Wędrowanie jest rozszerzaniem domu, a więc miejsca swojskiego i własnego, jest ‘braniem w posiadanie’ nowych treści i jakości miejsc.” (Buczyńska-Garewicz 2006: 41).

Zakorzenienie umocowane jest w statycznym aspekcie axis mundi: „[…] zakorzenienie urzeczawia (‘uroślinnia’) relację przestrzenną, pozbawiając tym samym człowieka istotnej wolności. Zakorzenienie to stan odcinający od wielorakiej różnorodności przestrzeni [...]” (Buczyńska-Garewicz 2006: 43). Nie należy utożsamiać go z zakotwiczeniem, które odbywa się w obszarze wewnętrznego horyzontu percepcyjnego.

Zakotwiczenie to zdolność do aktywnego poszukiwania Ziemi Ojczystej, świadome bycie tu i teraz zgodne z założeniem: „[...] podjąwszy wyzwanie przemijalności, próbujemy świadectwom własnego istnienia nadać określoną trwałość, a to może nastąpić jedynie na ograniczonej przestrzeni, na „ziemi ojczystej” [...]” [Lenz 2010, s. 127].

Badania fenomenologiczne w ramach projektu pozwolą na poszerzenie perspektywy refleksyjnej dotyczącej identyfikacji kulturowej społeczności osiadłych po II wojnie światowej na dawnych terytoriach pogranicznych.

 

Odwołania do literatury:

Buczyńska-Garewicz, Hanna (2006). Miejsca, strony, okolice. Przyczynek do fenomenologii przestrzeni. Kraków: Universitas;

Bollnow, Otto (2000). Mensch und Raum. Stuttgart: Verlag W. Kohlhammer;

Budzinski, Robert (1994). Entdeckung Ostpreussens. Leer: Verlag Rautenberg;

Lenz, Siegfried (2010). Muzeum Ziemi Ojczystej. Olsztyn: Wyd. Borussia;

Merleau-Ponty, Maurice (2001). Fenomenologia percepcji. Warszawa: Aletheia;

Waldenfels, Bernhard (2002). Topografia obcego. Studia z fenomenologii obcego. Warszawa: Oficyna Naukowa;